"Vorige week was rustig, maar ectopics komen in groepjes tegelijk. Let deze week maar eens op!" Odinga, de keniaanse chirurg, zegt het met een onderkoeld lachje en eerlijk gezegd geloof ik er niet veel van. Het is acht uur 's ochtends en we zitten met de medische staf om de tafel voor de overdracht.

Hij heeft mooi praten met zijn ectopics. Statistisch gezien is het natuurlijk onzin dat alle vrouwen met een buitenbaarmoederlijke zwangerschap zich binnen een korte tijdsspanne bij het ziekenhuis zullen melden, om daarna weer een weekje over te slaan! Het duurt nog geen uur of ik begin te twijfelen aan mijn eigen gelijk. Tijdens de ochtendronden op de vrouwenafdeling komt Odinga me halen. Hij heeft een patiënte met een ruptured ectopic en of die twee blanken ook komen kijken als hij opereert?

Het duurt even voordat ik passend schoeisel heb gevonden in het kleine kleedhok. Er is nou niet bepaald een overvloed aan materiaal hier! Als ik eenmaal op veel te kleine klompen de operatiekamer binnenstrompel, ligt de patiënte al op tafel. Anesthesie bestaat hier trouwens uit een ketamine-slaaproesje en dat is het dan. "Zo doen wij dat niet in Nederland" is een opmerking met heel weinig relevantie op het arme Keniaanse platteland, dat merk ik al snel. Ik vraag met mijn suffe hoofd aan Odinga, waarom ze ook geen spierverslappers toedienen, zoals wij in Nederland. Dat lijkt me toch een stuk makkelijker? "Oh, with pleasure" roept hij meteen terug, en of ik de patiënte de hele operatie dan maar even op de ballon wil beademen? Beademingsapparatuur is er namelijk niet… Ik ook met mijn grote mond!

Ondertussen krijgt de patiënte een spuit slaapmiddel en een zuurstofkapje, en de operatie begint. Odinga werkt rustig en vakkundig en binnen de kortste keren is de buik open. De buikholte staat vol met bloed. "Wist je dat auto-transfusie de veiligste manier van bloedtransfusie is?," vraagt Odinga me. Tsja, dat wist ik wel, maar van het volgende instrument dat hij hanteert staat mijn hart bijna stil. Zonder enig probleem verdwijnt er een volwassen formaat soeplepel in de buik van onze patiënte, en de chirurg schept vrolijk al het bloed uit de buikholte in een kan die de assistente vasthoudt. Een, twee, drie…ik raak de tel kwijt maar na een aantal keer scheppen is de buik leeg en de kan vol. Even door een paar gazen heen gieten om de stolsels eruit te halen en dan overschenken in een infuuszak. Ik weet niet wat ik zie. Voordat we halverwege de operatie zijn, krijgt de patiënte met dank aan Odinga's keukengerei haar eigen bloed alweer terug. Bizar. In een land waar transfusiebloed schaars is, en HIV-vrij transfusiebloed nog veel zeldzamer is dit natuurlijk een prachtige oplossing, maar het blijft een bijzonder gezicht.

In ons ziekenhuisje draait alles om bloed. Bloedtransfusies betaal je niet met geld, maar met bloed. Net als bij het financiële deel van de ziekenhuisrekening wordt ook bij bloed-schuld de patiënt in het ziekenhuis 'gegijzeld' totdat de rekening is voldaan. Iedere eenheid bloed die je als patiënt krijgt toegediend, moet je terugbetalen door familie of vrienden als donor op te laten draven. Pay blood with blood, is het motto. Zolang de rekening niet is betaald, moet de patiënt in ziekenhuisuniform binnen de hekken blijven. Pas met het juiste stempel kan hij zijn eigen kleren terugkrijgen en het terrein verlaten!

Bij gebrek aan testserum voor hepatitis blijven transfusies toch altijd een gok. Vanwege de schaarste van bloed en het gezondheidsrisico voor de patiënt is iedere transfusie weer een moeilijke afweging. De laatste weken is ook het testserum voor HIV op dus verdwijnt al het gedoneerde bloed ongescreend in het roestige koelkastje dat onze hele bloedbank bevat.
Toch zien we iedere dag patiënten en patiëntjes bij wie we dit vreselijke besmettingsrisico willens en wetens nemen, omdat het alternatief nog erger is. Zonder transfusies gaan met name de kinderen gewoon onder je handen dood. Pragmatisch denken, dat leer je hier wel.
Sommige mensen hebben hier door de malaria een schrikbarend laag Hb. Zo laag soms, dat het me niets zou verbazen als er puur water door hun vaten stroomde. Regelmatig zien we de trieste complicaties van malaria, een ziekte die hier dagelijks veel meer slachtoffers maakt dan AIDS.

Myrthe, reismaatje en ook stagiaire hier, zou zelf ook eens bloed geven om een jong patiëntje te redden toen de bodem van de koelkast in zicht kwam. Voordat het lab de kruisproef had gedaan, overleed het kind ter plekke op 't bankje naast haar. Zo gaat het hier helaas wel vaker…
Bloed was ook weer een probleem toen ik diezelfde middag samen met Sean poli-dienst had. De polikliniek wordt hier gedraaid door clinical officers, gezondheidswerkers die we hier superverpleegkundige of HBO-dokter zouden noemen. Eenvoudige zaken behandelen ze zelf, de rest in overleg met de dokters.

Als we langskomen om te horen of er nog patiënten zijn die we moeten zien, krijgen we van de dienstdoende C.O. een keurige opsomming van kleine klachten waar hij zelf een behandeling had ingezet. Als hij me ziet kijken naar een brancard in de hoek, voegt 'ie eraan toe : "O yes, and somebody just died". Gereanimeerd is er niet, en terwijl wij stonden te praten verstreek de termijn waarin we nog iets voor de patiënt hadden kunnen doen. Malaria en een Hb van 1, geen wonder dat dat foutliep. Niemand reanimeert hier eigenlijk; adrenaline is schreeuwend duur en een defibrillator is er niet. Het is wel ontzettend frustrerend dat er niets is gedaan om deze patiënte te redden. Ook al héb je dan alleen je handen, je kunt 't allicht proberen….toch? Dokters roepen? Maar nee. Ze stonden erbij en keken ernaar.

Het hele verhaal wordt nog triester als ik de patiënte ga bekijken. Ze was pas 18 en hoogzwanger. Er is ook niets gedaan om het kind te redden. Misschien had een spoedsectio allicht de baby een kans kunnen geven? Ik schop in frustratie een houten bank in de poli omver en de verpleging kijkt me verbaasd aan. Easy, daktari. Hakuna matata! Waar maak je je druk om?

Later die middag zie ik de patiënte terug, maar nu in een lap gewikkeld in het onverlichte schuurtje dat als lijkenhuis dient. Er wacht ons een laatste bizarre taak. Volgens de Keniaanse wet mag een dode vrouw niet begraven worden als ze zwanger is. Het kind moet er dus uit. In het halfduister pakt Odinga het lichaam uit en maakt hij zijn instrumenten klaar. De familie van het meisje moet volgens de wet getuige zijn van deze operatie en ze kijken verslagen toe. Aan ons de trieste taak om een volgroeide, gezonde maar dode baby geboren te zien worden. Mijn keel zit potdicht en ik zie dr. Sean een traan van zijn wangen vegen. Na afloop gaat het babylijkje in een kartonnen doos, moeder wordt in een vloerkleed gewikkeld en door de familie naar de achterbank van een oude auto gedragen. Terug naar het dorp waar ze geboren is. Tegen haar vader mompel ik de woorden die ik hier veel te vaak hoor. Pole sana. I'm so very sorry.

Savon